,, MOWA  MAŁEGO   CZŁOWIEKA”

Na całokształt rozwoju dziecka i jego powodzenia życiowe w dużej mierze wpływa mowa. Jest ona atutem w nawiązywaniu kontaktów społecznych, daje możliwość precyzyjnej komunikacji, stanowi narzędzie w zdobywaniu informacji, pozwala na wyrażanie własnych sądów, uczuć i upodobań. Bez względu na wiek pojawienia się, wszystkie zaburzenia mowy negatywnie wpływają na kształtowanie się osobowości dziecka, a w szczególności na rozwój kontaktów społecznych i poznawanie świata.

Umiejętność poprawnego mówienia jest w naszych czasach szczególnie ważna. Coraz większą rolę odgrywają bowiem środki przekazu opierające się na słowie mówionym. Tymczasem polskie statystyki podają wysokie wskaźniki wad wymowy u dzieci. Rodzice dzieci w wieku przedszkolnym często zastanawiają się czy ich dziecko mówi poprawnie, czy rozwój mowy przebiega prawidłowo, czy też może jest opóźniony lub zaburzony. Jeśli tak, to czy i w jaki sposób można pomóc dziecku. Bardzo ważne jest prześledzenie etapów mowy dziecka w poszczególnym okresie wiekowym. Poniżej przedstawiony  jest okres swoistej mowy dziecka od trzeciego roku życia do siódmego. Pozwoli on Państwu prześledzić mowę swoich pociech oraz zaobserwować  jaki problem ma dziecko. Jest  to bardzo ważne ponieważ  szybsze zdiagnozowanie  oraz  fachowa pomoc specjalisty  może wyeliminować wadę wymowy  . Państwo troszcząc się o swoje pociechy możecie jako pierwsi zaobserwować swoje dziecko  i mu pomóc.

Etapy rozwoju mowy dziecka:

  • okres melodii (od urodzenia do pierwszego roku życia. )
  • okres wyrazu (od pierwszego do drugiego roku życia.)
  • okres zdania (od drugiego do trzeciego roku życia.)
  • okres swoistej mowy (od trzeciego do siódmego roku życia.) 

W okresie „melodii” dziecko reaguje na intonację i modulację głosu ludzkiego. W ciągu pierwszych siedmiu tygodni życia wokalizuje różne dźwięki zbliżone do takich samogłosek jak a, o, u. W drugim, trzecim miesiącu życia niemowlę zaczyna głużyć, wytwarza przypadkowe dźwięki gardłowe, tylnojęzykowe, wybuchowe, pojedyncze lub w połączeniu z samogłoskami.

Po okresie głużenia, około piątego miesiąca życia, pojawia się gaworzenie, czyli wytwarzanie kombinacji grup dźwiękowych (la, ma, ba, itp.) powtarzanych wielokrotnie. Dziecko wymawia wszystkie samogłoski i wiele spółgłosek (p, b, d, t, k, g). Między siódmym a ósmym miesiącem u niemowląt występuje skłonność do wytwarzania dźwięków wytworzonych przez siebie, a także słyszanych, pochodzących od innych. Dziecko powtarza bardziej złożone dźwięki, nie łącząc ich jeszcze z treścią znaczeniową. Od dziewiątego do dwunastego miesiąca życia rozwija się rozumienie, które znacznie wyprzedza mowę samodzielną. Dziecko zaczyna powtarzać pierwsze słowa, a niektóre używać w niektórym znaczeniu

W „okresie wyrazu” dziecko potrafi powtarzać już proste wyrazy, są one imitacją posłyszanych dźwięków, jest to tzw. echolalia.

Występujące dźwięki mają swój określony porządek, nie są przypadkowe jak w gaworzeniu. Dziecko używa już właściwie wszystkich samogłosek prócz nosowych, ze spółgłosek wymawia: p, b, m, t, d, n, k, s, czasem ć.
Pozostałe spółgłoski zastępuje innymi o zbliżonym miejscu artykulacji. Od około 18 miesiąca życia obserwujemy początek mowy spontanicznej.

Pierwsze zdania pojawiają się między pierwszym a drugim rokiem życia. Są dwuwyrazowe i wyłącznie twierdzące. Okres ten, trwający od drugiego do trzeciego roku życia, nazywamy „okresem zdania”. Dziecko przyswaja sobie podstawy systemu leksykalnego, fonetycznego i morfologicznego języka, którym mówi jego otoczenie. Występujące jednak błędy gramatyczne, nieprawidłowa wymowa powodują, że wypowiedzi dziecka są zrozumiałe tylko na tle sytuacyjnym, do którego się odnoszą.

W tym okresie mowa ulega dalszemu doskonaleniu. Dziecko powinno już wymawiać głoski wargowe: p, b, m oraz zmiękczone p’, b’, m’, wargowo-zębowe: f, w, f , w’ , tylnojęzykowe: k, g, ch, przedniojęzykowo- zębowe t, d, n, przedniojęzykowo- dziąsłowe l oraz środkowojęzykowe: ś, ź, ć, , ń, k’, g’.

Pod koniec tego okresu mogą się już pojawić głoski s, z, c, a nawet , č,
Wymienione głoski nie zawsze są pełnowartościowe, a czasem – a zwłaszcza w trudniejszych zestawieniach – bywają zastępowane innymi, łatwiejszymi głoskami, wskutek małej sprawności narządów artykulacyjnych.
Dziecko już wie, jak dana głoska powinna brzmieć, ale jeszcze nie umie jej wypowiedzieć.

„Okres swoistej mowy dziecięcej” trwa od trzeciego do siódmego roku życia. Wzrasta wtedy liczba przymiotników, przysłówków, zaimków i liczebników.

Występujące trudności artykulacyjne powodują, że trudniejsze głoski są wymawiane lub zastępowane łatwiejszymi bądź też mylone z innymi.

Dziecko zaczyna odróżniać dźwięki s, z, c, od ich miękkich odpowiedników. Pod koniec czwartego roku życia pojawia się głoska r.
Około 4-5 roku życia pojawia się ś, ź, ć, choć mogą być jeszcze  wymawiane jak s, z, c.
Mowa dziecka 5-letniego jest już w zasadzie zrozumiała. Głoski sz, ż, cz, dż, które pojawiały się w czwartym roku życia, zaczynają się ustalać. Dziecko potrafi je poprawnie powtórzyć. Głoska r powinna być wymawiana, ale często pojawia się dopiero w tym okresie.
Mowa dzieci 6 – letnich powinna już być opanowana pod względem dźwiękowym.
Rozwój mowy nie u wszystkich dzieci przebiega jednakowo: u jednych szybciej, i te dzieci zaczynają mówić wcześniej, u innych zaś wolniej, co przejawia się późniejszymi początkami mowy i wolniejszym przyswajaniem sobie wymowy pewnych głosek. Różna może być kolejność pojawiania się poszczególnych głosek w trakcie rozwoju mowy. Stopień rozwoju mowy w danym momencie zależy od różnych czynników. Do najważniejszych należą psychofizyczny rozwój dziecka oraz wpływ środowiska i odpowiednia symulacja.
W pracy z dzieckiem należy pamiętać, że tylko cierpliwość, łagodność, wyrozumiałość i systematyczna praca   ze strony rodziców i nauczycieli przyniosą dobre efekty. Ważne jest również dostosowanie wymagań do możliwości dziecka, zachęcanie i budzenie wiary we własne umiejętności . Karanie i zmuszanie dziecka do ćwiczeń zniechęcą je do pracy nad  poprawną wymową.

Wskazówki dla Rodziców:
,,Jak zapobiegać nieprawidłowościom w rozwoju mowy dziecka”

  • należy zapoznać się z prawidłowościami rozwoju mowy dziecka,
  • śledzić uważnie proces rozwoju mowy swojego dziecka, czy nie pojawiają się niepokojące objawy  np.(nieprawidłowość w budowie narządów artykulacyjnych, brak gaworzenia we właściwym czasie, brak mowy u trzyletniego dziecka),
  • zatroszczyć się o prawidłowy rozwój mowy we wczesnym dzieciństwie, a także w okresie prenatalnym
  • od urodzenia mówić   do dziecka językiem dorosłych a spieszczeń używać tylko w zabawach,
  • nie należy przestawiać dziecka leworęcznego na prawą rękę bez konsultacji z psychologiem,
  • zapobiegać chorobom uszu, przewlekłym stanom kataru i wadą zgryzu,
  • starać się słuchać co dziecko do nas mówi, my słuchamy ono chętnie mówi i rozwija mowę,
  • zachęcać dziecko do mówienia ,nawet jeśli ma zaburzoną mowę.

Przykłady kilku ćwiczeń oraz zabaw dla dzieci usprawniających mowę, które  można wykonać w domu razem z pociechą :
Życzę udanej i miłej zabawy.

Zabawy oddechowe

  • chłodzenie gorącej zupy na talerzu (ręce złożone na kształt talerza) -dmuchanie ciągłym strumieniem,
  • zmarznięte ręce – chuchanie na ręce bo zmarzły,
  • balonik – naśladowanie dmuchania balona,
  • wypuszczanie powietrza z balona – długie sss,
  • dmuchanie na balonik, aby nie spadł na podłogę,

Ćwiczenia usprawniające narządy mowy

Bajka artykulacyjna pt. „Przygody Języczka-Wędrowniczka”
Opowiadamy bajkę, w czasie, której dzieci wykonują określone ruchy warg, języka, ćwiczenia oddechowe:

Pewnego dnia Języczek-Wędrowniczek postanowił pojechać na wycieczkę.
– Ale zanim pojadę muszę posprzątać mieszkanie – pomyślał.
Jak pomyślał tak zrobił. Na początek wymył sufit mieszkania (staranne oblizywanie czubkiem języka podniebienia), podłogę (dokładne oblizywanie dna jamy ustnej), jedną ścianę (oblizywanie językiem wewnętrznej strony policzków), drugą ścianę (te same ruchy co poprzednio), później okna (oblizywanie każdego ząbka po kolei), a na końcu umył drzwi (oblizywanie warg ruchem okrężnym).
– Teraz już mogę pojechać na wycieczkę – pomyślał Języczek.
Wsiadł na swego konia i pojechał do zaczarowanego lasu (uderzanie czubkiem języka o wałek dziąsłowy – naśladowanie odgłosów jazdy konnej).
W lesie języczek zatrzymał konia (wymawianie głosek prrr) i rozejrzał się dookoła. Popatrzył na niebo (wysuwanie języka z jamy ustnej i kierowanie go w stronę nosa), na polanę (wysuwanie języka na brodę), w jedną stronę (kierowanie języka w stronę kącika ust) i w drugą stronę (drugi kącik ust). Gdy już wszystko obejrzał, przeszedł las w jedną stronę (ruchy języka po podniebieniu – od dziąseł do gardła), w drugą stronę (przesuwanie języka od gardła do dziąseł) i przedarł się przez gęste krzaki i drzewa (język przeciska się przez zaciśnięte zęby).
Nagle zobaczył dziwnych mieszkańców zaczarowanego lasu, którzy przyszli się z nim przywitać:
Parskaczy (wykonujemy motorek wargami),
Wargaczy (rytmiczne uderzanie palcami w zaciśnięte usta),
Szuwarki (wkładamy palec między wargi i poruszamy nim rytmicznie),
Indian – dużych (bardzo głośne naśladowanie odgłosu Indian) i malutkich (ciche naśladowanie odgłosu Indian).
Języczek przywitał się ze wszystkimi (wykonujemy całuski wargami) i zaczął się z nimi wesoło bawić w berka i chowanego.
Po pewnym czasie zmęczeni przyjaciele zaczęli nadsłuchiwać, co dzieje się w lesie. Usłyszeli szelest liści (sz, sz, sz), szum wiatru (w, w, w), głos kukułki (ku – ku – ku), rechot żab (kum – kum – kum), stukot dzięcioła (puk – puk – puk) i pluskot rybek w wodzie (plum – plum – plum).
Nagle wszyscy zobaczyli ciemne chmury, które zbierały się nad lasem. Języczek i jego przyjaciele postanowili je rozdmuchać, aby nie dopuścić do nadchodzącej burzy (wykonywanie mocnych wydechów) i udało się
– chmury zostały rozdmuchane.
Powoli zapadał wieczór i Języczek musiał wracać do swojego domu.
– Ale najpierw muszę nazbierać malin i jagód – pomyślał (dzieci przy pomocy rurek robią wdech i zbierają papierowe maliny i jagody do koszyka).
Gdy nazbierał cały koszyk, pożegnał się z nowymi przyjaciółmi (cmokanie wargami), wsiadł na konia i przyjechał do domu, gdzie od razu zasnął śniąc o nowych przygodach.

Ćwiczenia języka
„ptaszek wylatuje z gniazdka” – wysuwanie i chowanie języka do jamy ustnej,
„język na defiladzie” – język maszeruje jak żołnierz na defiladzie: raz – czubek języka na górną wargę, dwa – czubek języka do prawego kącika warg, trzy – czubek języka na dolną wargę, cztery – czubek języka do lewego kącika ust,
„głodny miś” – oblizywanie warg, usta szeroko otwarte,

Ćwiczenia warg
„wesołe minki” – wysuwanie warg do przodu (ryjek) i spłaszczanie ich (uśmiech słoneczka),
robienie minek symbolizujących radość, gniew, złość,
zbieranie z talerzyka samymi wargami cukierków, groszków, ryżu preparowanego,
„buziaki” – cmokanie wargami,

Ćwiczenia podniebienia miękkiego
„zmęczony misio” – ziewanie z szeroko otwartymi ustami, chrapanie na wdechu i wydechu,
„chory misio” – naśladowanie kaszlu chorego misia i płukania gardła ciepłą wodą,
głębokie oddechy przez jamę ustną przy zaciśniętym nosie i przez nos przy zamkniętych ustach,
„kukułka z zegara” – naśladowanie odgłosu kukułki ku ku, ku ku,
„rozmowa z kosmitami” – powtarzanie sylab:
ka, ko, ke, ku, ky, ką, kę
ga, go, ge, gu, gy, gą, gę ak, ok, ek, uk, yk, ąk, ęk ag, og, eg, ug, yg, ąg, ęg

,,Z odrobiną sukcesu, zachęty ,zaufania w środowisku sprzyjającym pracy Dziecko morze dotrzeć  do krańców świata”

                                                                                                                                                   Celestyn  Freinet

Opracowała:    mgr  Agnieszka  Szeliga
Nauczyciel  Wychowania Przedszkolnego i Wczesnoszkolnego, Logopeda